Tomatenzaden Winnen en Fermenteren

Allereerst wil ik graag duidelijk maken dat ik hier kennis ga delen die ik grotendeels heb opgedaan op de geweldige website van Diana, www.mooiemoestuin.nl
Waarom ik dan niet gewoon een link plaats? Omdat ik wat kleinigheidjes (hele kleine kleinigheidjes) anders doe, maar vooral omdat ik van elke stap een foto heb gemaakt (klik op een foto voor de vergroting). Want soms is het gewoon fijn om tot in detail te zien wat je moet doen. Dus dit is tomatenzaad winnen en fermenteren voor de aller-beginnendste-beginner.

Allereerst een veelgestelde vraag:
Waarop zou ik in vredesnaam mijn tomatenzaden moeten laten fermenteren? Waarom niet enkel drogen op een schoteltje?
Om tomatenzaadjes zit zo'n mooi geleilaagje. Als je de zaden droogt met het geleilaagje er nog om heen neemt de kans dat het zaad goed kiemt af. Het geleilaagje is er namelijk voor gemaakt om kiemen te voorkomen. Als je zaden fermenteert laat je schimmels op natuurlijke wijze dit laagje afbreken. Het verhoogt de kiemkracht, maar ook de houdbaarheid.

Wat je even moet weten voor je begint:
Het winnen en laten fermenteren van zaden is vreselijk makkelijk (en vermakelijk). Een paar dingen waar je rekening mee moet houden voor een zo goed mogelijke slagingskans:

• Kies rijpe tomaten voor je zaadwinning. Niet alleen de vrucht, ook de zaden hebben de tijd nodig gehad om te rijpen. 
• Kies mooie, gezonde tomaten voor je zaadwinning. Dus geen tomaten die getroffen zijn door schimmel of een andere ziekte. Het mooiste is om tomaten voor de zaadwinning te kiezen waar je erg tevreden over bent qua grootte, kleur en gezondheid. 
• De zaden van hybride (F1) rassen geven meestal een andere product dan de zaden waarmee je de tomaten kweekte. Hou hier rekening mee. Het resultaat valt vaak tegen!
• Maak je gereedschappen goed schoon. Als je van meerdere tomatensoorten zaad wilt winnen is het een aanrader om tussendoor even te checken of er geen zaadjes verstopt zitten onder bijvoorbeeld de rand van het zeefje. Zo hou je de soorten netjes apart. 
• Begin hier niet aan als je smetvrees hebt. We gaan de zaden expres laten schimmelen en dat ziet er nou niet bepaald "schoon" uit.
• Leg je "gereedschappen" klaar. Je krijgt er nou eenmaal kleffe vingers van (ik wel in ieder geval) en dan is het handig om alles voor het grijpen te hebben. 

Zaden Winnen

Dit is hoe ik het doe. Snij je tomaten liever in tweeën om vervolgens met bijvoorbeeld een lepeltje de zaden te verwijderen dan moet je dat vooral gewoon doen!

-Leg een mesje met een scherpe punt, een schoon bakje voor de resten, een groot glas of een diep plastic schaaltje o.i.d. en eventueel een snijplankje en etiketjes en een pen klaar. En de tomaten, uiteraard.

-Maak een snee van boven naar beneden over de tomaat. Bij cherrytomaatjes voldoet een klein sneetje aan de onderkant meestal, bij grote tomaten kan het handig zijn om zelfs aan beide kanten een snee te maken.

 -Richt de snede naar beneden in het glas of bakje en knijp voorzichtig van boven naar beneden de zaden en het sap uit de tomaat. Druk niet te hard. Ik kan uit ervaring vertellen dat met enig geweld een straal sap gerust een meter verder op je muren wil belanden. Of in je oog. Dus rustig en beheerst. Wat je nu overhoudt is het smakelijke vruchtvlees van de tomaat. Dat is nog prima eetbaar, dus hou dat apart in een schoon bakje.

-Herhaal dit met alle tomaten van deze soort waar je zaad uit wilt winnen. Vul vervolgens het sap met de zaadjes aan met wat kraanwater. Er moet genoeg vocht in het glas/bakje zitten om niet uit te drogen tijdens het fermenteren. Stel dat je een oud longdrinkglas gebruikt en 2 of 3 grote tomaten leegt in het glas, dan zijn 2 vingers water ruim voldoende.

-Schrijft een etiketje met daarop de naam van de soort en de datum. Als je maar één soort gebruikt niet echt nodig, hoewel het fijn is om de datum van het winnen van de zaden te weten. Zet nu het glas/bakje op een enigzins warme plek, buiten bereik van kinderen en huisdieren. In de vensterbank van de huiskamer of werkkamer o.i.d. is prima, maar zet het bakje niet direct op een radiator. 

Het Fermenteren, Schoonmaken en Drogen

Kijk elke dag even hoe het met de zaden gaat, maar laat ze zoveel mogelijk met rust. Eventueel kan een beetje water toegevoegd worden als de zaden dreigen droog te komen staan. Met 2-3 dagen wordt de schimmel zichtbaar op het vocht. Als er met 3 dagen nog niks gebeurd is zal je een warmer plekje voor de zaden moeten zoeken. Na ongeveer 5-6 dagen zijn de zaden klaar om schoongemaakt en gedroogd te worden.

Dit doe ik als volgt:
-Leg een zeef(je), theelepeltje of stokje, schoteltje, keukenrol en eventueel etiketjes en een pen klaar. Neem je glas/bakje met zaden en zorg ervoor dat je genoeg licht hebt op je werkplek.

-Op het vocht en de zaden ligt in de meeste gevallen een dekentje van schimmel. Dit kan je zo van het vocht afhalen door het met een theelepeltje of stokje uit het glas te vissen.

-Vul nu je glas/bakje onder de kraan met water. De straal mag hierbij best hard zijn. Wacht even tot de zaden bezonken zijn. Niet rijpe zaden zullen aan de oppervlakte blijven, deze schep je van het water af en gooi je weg. Giet hierna voorzichtig het vocht weg, hierbij de zaden in het glas/bakje achterlatend. Herhaal dit 2 of 3 keer.

-Vul nu nogmaals je glas/bakje en giet de volledige inhoud, inclusief zaadjes, door een zeefje. Spoel de zaden nog even goed af onder de kraan. Tik voorzichtig zoveel mogelijk vocht uit het zeefje en laat de zaden even uitlekken.

-Draai het zeefje om boven het schoteltje en tik de zaden eruit. Probeer deze voorzichtig iets te verspreiden over het schoteltje. Leg eventueel wat keukenrol in het midden om vocht op te vangen.

-Scheur een klein stukje keukenrol af, het liefst zo dat de randen goed rafelig zijn, rol iets op en zuig er voorzichtig het vocht tussen de zaden mee weg. De zaden kunnen aan je papier plakken, dus doe voorzichtig. Als de zaden te nat blijven op het schoteltje kunnen ze gaan kiemen.

-Maak een etiketje met de soort en de datum en plak dit aan de rand van het schoteltje. Zet het schoteltje nu op een droge, enigzins warme plaats (niet direct op de radiator, maar een vesterbank werkt prima). Wrijf na een dag of 2 zeer voorzichtig klompjes met zaden uit elkaar en laat de zaadjes in totaal ongeveer een week nadrogen. De zaden zullen hierna grijs/bruin en wat harig zijn. Nu kunnen de zaden bewaard worden in zakjes of doosje op een droge, niet te warme plaats.

En nu?

De zaden zijn minimaal 4 jaar houdbaar. Wil je ze ruilen of verkopen dan is het verstandig om te kijken of je zaden ook daadwerkelijk willen kiemen. Zaai dus een paar zaadjes en kijk of ze opkomen. Was het voor insecten mogelijk om je tomaten in het afgelopen seizoen te bezoeken en bevruchten? Geef dit dan wel even aan bij je ruil of verkoop. Je tomaten bestuiven voornamelijk zichzelf, maar insecten kunnen een kruisbestuiving mogelijk maken.

Heb je aan- of opmerkingen? Dan hoor ik dat graag! Ook als je vragen hebt kun je deze hieronder in een reactie achterlaten.

Zadenzakjes Ontworpen

Aangezien ik inmiddels wat zaden op Etsy heb staan (ga ik nog aanpassen, ik vind 't een tikje rommelig nu) leek het me wel zo leuk om zelf zakjes voor de zaden te ontwerpen.
De papieren zakjes passen precies om de kleine ziplockzakjes die ik gebruik. Ik ben er erg blij mee!

3 Voorbeelden van zadenzakjes.

Tomaten Leiden

De meeste mensen leiden hun stamtomaten met behulp van een stok of touw waar de tomaat met clips of touwtjes aan vast worden gemaakt. Zelf gebruik ik graag de zogenaamde tomatenspiralen. Maar er zijn veel meer opties. Een rondje internet laat een hele hoop leuke opties zien. Een groot deel is na te maken met wat restmaterialen. Stukjes gaas, latten of zelfs snoeihout.

Een vrij eenvoudige stellage van zeer grof stalen gaas. 

Meer dan wat balkjes of latten is het eigenlijk niet. 4 Tipi's,
verboden aan elkaar met een latje. Omdat het perk zo netjes
afgewerkt is zie het er indrukwekkend uit.

Ook een simpel idee. Latjes opgezet in een hoge tentvorm.
Dankzij de verschillend gekleurde tomaten en kruiden aan de
voet ziet het er prachtig uit.

Een zogenaamde "tomatenkooi" van hout.
Eenvoudiger kan je 'm bijna niet krijgen.
Heel geschikt voor een potager denk ik zo.

Wigwams van snoeihout, met rasters van
dunnere takken liggend tussen de staanders
voor extra stevigheid. Prachtig gezicht.

Oppottafel van Pallets

Dit idee kwam ik net tegen op BHG. Een oppottafel gemaakt van oude pallets. Voor de werkbeschrijving kijk je op BHG: Make Your Own Potting Bench

Gemaakt van oude pallets en nieuwe schroeven.

Kleine Wormentoren: Praktijk

Zoals beloofd; de werkbeschrijving van mijn wormentoren. Lees bij voorkeur eerst mijn post "Kleine Wormentoren: Theorie".

Nodig:

• Emmers, minimaal 2, bij voorkeur zwart
• Deksel voor de bovenste emmer (moet ook op de andere emmers passen)
• Stenen, bloempotjes of andere materialen om afstand te creëren tussen de emmers
• Stro en/of papiersnippers
• Een klein beetje gft-afval, bijvoorbeeld een eierschaal en wat koffiedrab
• Een emmertje water
• Ongeveer een kilo compost/tijgerwormen (dieren/sportviswinkel)*
• (Accu)boormachine met een oud hout/metaalboortje ca 8mm
• Eventueel handschoenen (niet iedereen is een held met wormen)

*Mocht je (nog) geen kilo wormen hebben, begin dan gerust met een handvol die je onder een composthoop of mestplaats hebt gevonden. Regenwormen zijn niet echt geschikt voor je wormentoren, dus zoek echt op broeierige plekken waar de wormen al druk aan de slag zijn.

Stap 1: Emmers klaarmaken

Zijn je emmers nog niet schoon? Spoel ze dan goed om. Emmers waar bestrijdingsmiddelen of andere giftige of irriterende stoffen in hebben gezeten raad ik logischerwijs af, tenzij je absoluut zeker weet dat ze echt schoon zijn. Restjes aarde zijn geen probleem.

Mijn ex-frituurvetemmers. 

Stap 2: Gaten boren

Kies een emmer uit die de kelder van je toren gaat worden. Deze emmer mag niet lek zijn, dus kies er de beste voor uit. Zet deze emmer apart. De andere emmers (in mijn geval 3) zet je ondersteboven neer. Boor nu voorzichtig (niet te hard drukken dus) een cirkel van gaten in de bodems, plus één of meer gaten in het midden. Deze gaten zullen ervoor zorgen dat het vocht uiteindelijk naar de kelder kan lopen en dat de wormen een verdieping omhoog kunnen verhuizen.

Laat de boor het werk doen. Te hard drukken kan scheuren veroorzaken.

De bodem van één van mijn emmers na het boren van de gaten.

Stap 3: Beginnen met stapelen

Zet de emmer zonder gaten in de bodem op de plek waar je je toren wilt hebben. Ik heb in het midden een oud bloempotje gezet om meer afstand tussen de emmers te krijgen, anders zou er amper vocht in de kelder passen. Gebruikt je echt grote emmers, dan zal je meerdere potjes of stenen moeten gebruiken om je toren stevig te houden.

Potje ondersteboven op de bodem van de kelder.

Nu plaats je hier één van de emmers met gaten in de bodem op, de begane grond. Kijk of deze stevig in de andere emmer staat en niet scheef kan glijden. 

Dankzij het bloempotje vallen de emmers niet helemaal in elkaar.

Stap 4: Begane grond inrichten

Zet vast een potje neer op je begane grond (of stenen dus) zodat je hier dadelijk het voedsel voor je wormen omheen kan schikken. Leg ondertussen wat stro en/of papiersnippers in een emmertje water om ze voor te weken, anders zullen ze teveel vocht aan de rest van het materiaal onttrekken. Dit hoeft niet lang, zeker het papier is met 2 minuten nat zat. Leg het stro en papier nu ergens neer waar het wat uit kan lekken.

Weer een potje op de bodem van de begane grond. 

Ik ben in de tussentijd naar onze paardenmesthoop gegaan om het personeel bij elkaar te zoeken. Ja, ik had latex handschoenen aan. Ik kom uit de Randstad dus ik ben niet gewend aan dat geglibber in mijn blote handen. Daarbij komt, ik zit ook niet echt voor mijn lol met mijn handen in een mesthoop. 

De paardenmesthoop, een wormenhemel.

De eerste werknemers gevonden.

Dat ziet er gezellig uit.

Schik nu een dun laagje nat papier rond het bloempotje en leg daar wat van het natte stro op. Sommige mensen geven de eerste weken niks anders dan dat aan hun wormen, maar ik heb besloten toch al wat koffiedrab, eierschaal en een verdwaalde spruit toe te voegen. Koffie en eierschaal zijn favoriete etenswaren van de wormen. Leg een kleine hoeveelheid van de kleingemaakte eierschaal en wat koffiedrab op het stro. Hier kan weer een laagje stro bovenop en eventueel nog wat papier. Ik heb zelf wat mest van de mesthoop toegevoegd omdat de wormen daar per slot van rekening ook uit kwamen.

De wormen kruipen hun nieuwe bodem in.

Voeg nu de wormen toe en geef ze de tijd om zelf weg te kruipen. Wormen houden niet van licht, dus laat de bak gewoon even open staan zodat ze vanzelf naar beneden zullen kruipen.

Stap 5: De laatste etages

Zet nu voorzichtig de eerste etage op je begane grond. Wil je nog een verdieping maken, zet hier dan ook weer een potje in en stapel er de 2e etage op. Ben je tevreden, leg dan de deksel op je bovenste verdieping.

Zorg ervoor dat de deksel de emmer niet helemaal afsluit of dat er op een andere manier zuurstof binnen kan komen zonder dat je wormen uit je toren kunnen vallen.

Mijn wormentoren. 

In mijn geval zat er tussen elke verdieping een smalle opening rondom de rand en ik heb de deksel losjes op de bovenste verdieping gelegd. Mijn toren staat beschut zodat deze nooit in de volle zon komt te staan. In de winter zal ik 'm moeten inpakken met jutte zakken en stro of ander isolatiemateriaal. 

Ik had graag donkere emmers gebruikt omdat wormen graag in het donker zitten. Daarom zal ik waarschijnlijk nog een zwart stuk plastic om de toren zetten om zoveel mogelijk licht tegen te houden.

Hoe nu verder?

Het liefst laat je de wormen de eerste week met rust. Daarna kun je eens gaan kijken hoe het er voor staat op je begane grond. Kijk gelijk of er al wat vocht in je kelder is gelopen en verwijder dat. In mijn post "Kleine Wormentoren: Theorie" lees je hier meer over. Ook kan je eventueel nog wat gft-afval toevoegen. 

Als de wormen zo goed als alles voeding op de begane grond hebben omgezet ga je op de 1e etage verder met het neerleggen van voeding. De wormen zullen op een gegeven moment zelf een verdieping omhoog klimmen. Als je je begane grond vervolgens leeg wilt maken haal je deze onder de 1e etage vandaan, maak je 'm leeg en plaats je deze emmer weer bovenaan. In het proces zakken de verdiepingen dus telkens om vervolgens weer bovenop gestapeld te worden.

Ik wens je heel veel plezier met het bouwen en onderhouden van je wormentoren! Lees mijn post "Kleine Wormentoren: Theorie" nog een keertje door of raadpleeg google eens. Er is echt genoeg te vinden over het fenomeen "wormentorens". Mocht je op- of aanmerkingen hebben, laat dan gerust een reactie achter.

Kleine Wormentoren: Theorie

Een paar weken geleden kwam ik op het Moestuinforum de term "Wormentoren" tegen. Nieuwsgierig geworden dankzij het forum ben ik op zoek gegaan naar artikelen over wormencompost en foto's van wormentorens. Ik kwam er al snel achter dat ze ook te koop zijn, maar dat ze niet goedkoop zijn.
Na nog wat speurwerk wist ik een aantal voorbeelden van doe-het-zelf-wormentorens bij elkaar te sprokkelen en besloot ik zelf ook aan de slag te gaan.
Mijn eerste torentje maakte ik 3 weken geleden van wat oude binnenpotten, een grote emmer en waterplantenkorfjes. De wormen gingen netjes aan de slag en de eerste wormencompost verscheen in de emmer.
Omdat ik toch liever een systeem met meerdere bakken op elkaar wilde maken heb ik vandaag een nieuwe wormentoren gemaakt en deze is meer naar mijn zin. In de volgende post de werkbeschrijving met foto's, zodat je zelf ook aan de slag kunt. Ik heb geen "ideale" wormentoren gemaakt. Zo raad ik aan om donkere emmers te gebruiken in plaats van de witte die ik heb gebruikt. Ik ga je dadelijk uitleggen waarom. Bekijk de post "Kleine Wormentoren: Praktijk" voor de werkbeschrijving.

Mijn wormentoren; niet bijster mooi, wel heel degelijk.

Voor wie: Voor iedereen die ca 0,50m2 ruimte over heeft voor een wormentoren. Heb je een beschut plekje op het balkon? Dan kan ook daar prima een wormentoren staan. Hou er rekening mee dat de toren in de winter op een geïsoleerde plek moet kunnen staan omdat je wormen moeite hebben met lage temperaturen.

Het principe: Compostwormen, zoals ik ze als "gebruiker" noem, zetten allerlei materialen om in een zeer vruchtbare aarde, wormencompost, waarbij ook het nodige vocht ontstaan dat ook zeer rijk aan voedingsstoffen is. De indeling van de toren is te vergelijken met die van een flat. In een toren maak je verschillende verdiepingen die allemaal toegankelijk zijn voor de wormen. In theorie zou het zo moeten zijn dat de wormen beginnen op de begane grond en zelf een verdieping omhoog verhuizen als ze klaar zijn met het omzetten van het materiaal op een verdieping. Of dit bij mij ook zo gaat werken weet ik uiteraard nog niet, maar ik hou je op de hoogte. Het vocht dat vrijkomt bij dit proces kan via de gaten in de bodems van de verschillende lagen naar beneden lopen en wordt opgevangen in de kelder. Is de inhoud van je begane grond omgezet in wormencompost? Dan haal je deze verdieping er tussenuit, leeg je 'm en gaat deze vervolgens helemaal bovenop. Je begane grond wordt dus de zolder en je 1e etage is nu begane grond geworden.
En dit kan zo eindeloos doorgaan!

De opbrengst: Wormencompost dus! Zeer vruchtbaar en bijzonder geschikt voor de (biologische) moestuin. Wormencompost wordt sneller door de plantenwortels opgenomen dan bijvoorbeeld dierlijke mest.
Naast de compost levert de toren ook vocht, opgevangen in de kelder, dat je in een 1:10 verdunning als rijke plantenvoeding kunt gebruiken.

Het personeel: Ongeveer een kilo wormen (tijgerwormen bijvoorbeeld). Enig respect is op zijn plaats, want deze werknemers klagen niet, werken dag en nacht en geven je gratis en voor niks een prachtig eindproduct.
Ze hebben wel hun voorkeuren. Zo zitten ze graag zo donker mogelijk en vinden ze het lekker als de omgeving broeierig vochtig is (vanaf 18 graden voelen ze zich helemaal op hun gemak). Uiteraard sluit je de toren niet hermetisch af, want ook wormen hebben zuurstof nodig. Verder houden ze dan misschien van vochtig, maar drijfnat is ook niet de bedoeling. Leeg de kelder dan ook regelmatig en giet het vocht als je het nog niet wilt gebruiken in een fles.
De wormen zullen zich alleen voortplanten als ze genoeg voeding en ruimte hebben. Is daar te weinig van, dan zal het aantal wormen zelfs afnemen. Toch moet je niet teveel voedsel per keer toevoegen. Als er ca 500gr materiaal voor de wormen ligt geef dan pas nieuw voedsel als het oude materiaal bijna geheel omgezet is. Volg je gevoel in het vinden van de juiste balans.
Wormen zijn te vinden in- en rond de composthoop en bijvoorbeeld mestplaatsen. De "gewone" regenworm is minder geschikt. Geen wormenvindplaatsen in de buurt? Vraag bij een sportviswinkel, dierenwinkel of fouragezaak naar een kilo "compostwormen" en je hebt voor weinig geld direct de benodigde werknemers in huis.

Het voedsel: De wormen zijn niet kieskeurig. Ze eten papier (wel graag onbedrukt), stro, eierschalen, groente- en fruitafval (zelfs gekookt, maar graag met mate, net als citrusvruchten), papieren theezakjes, koffiedrab en ga zo maar door. Geef geen grote stukken voedsel, zoals de stronk van de broccoli, tenzij je die in kleine stukjes hakt.

Tot zover de theorie, morgen een uitgebreide werkbeschrijving voor het bouwen van je toren!

Verticaal Tuinieren: Tipsy Pots Tower

Het zogenaamde "verticaal tuinieren" is momenteel enorm populair. Niet zo vreemd als je je bedenkt dat je op die manier zelfs op een klein balkon een uitgebreide kruidentuin kunt aanleggen of in een minuscuul achtertuintje   verschillende gewassen kunt opkweken.
Ook voor mensen die gezegend zijn met meer ruimte kan verticaal tuinieren uitkomst bieden. Bijvoorbeeld om een kale muur aan te kleden of optimaal gebruik te maken van een schutting die op het zuiden staat.

De kant-en-klare verticale "minigardens" kennen we inmiddels wel (en voor wie er nog nooit van heeft gehoord, hierbij een foto). Handig en degelijk zijn ze absoluut, maar als je, net als ik, wat meer van een nonchalante uitstraling houdt zijn ze vaak toch wat strak en saai.

Een voorbeeld van een verticale minigarden.

Daarom ben ik op zoek gegaan naar originelere manieren om de hoogte in te kunnen tuinieren. Vaak zelf te maken van oude materialen, en daardoor aanzienlijk goedkoper dan de kant-en-klare oplossing uit het tuincentrum.  Omdat ik zoveel leuke ideeën tegenkwam lijkt het me wel zo handig om per post één "ontwerp" te behandelen.

Allereerst, op mijn to-do-list bovenaan, de Tipsy Pots Tower. Met een stok/buis en oude bloempotten maak je een pottentoren met een zogenaamd topsy turvy effect. Heel goed bruikbaar voor bijvoorbeeld kruiden en aardbeien, maar ook heel leuk met Spaanse margrieten, violen of hanggeraniums. Klik onder de foto voor de (Engelstalige) uitleg en maak zo je eigen toren.

Tipsy Pots Tower van Gardens and Crafts

De variant van Nine is Fine

Met kunststof potten.

Door John Deere Mom.

Door Stephanie.

Meer leuke ideeën volgen in toekomstige posts!